Soomaaliya waa tuma, goormayse hehsiin doontaa? 

Soomaaliya: Waa dad, dhul iyo dowlad gaar ah oo loo aqoonsaday in uu ka mid yahay golaha guud ee loo yaqaan Qaramada Midoobay (United Nations), waxayna aduunka kaga taalaa Bariga geeska Afrika.

Dadka Soomaaliyeed waa dad lagu tiriyo in ay ka mid yihiin umadaha bariga Afrika ee la yiraahdo KUSH (Cush) oo ay ka midka yihiin qabiilooyin dega Egypt, Sudan, Ethiopia, Eretrea iyo Somalia.  Qabiilooyinkaas loo yaqaan Kushka (Cush) ayaa waxaa ka mid ah: Somali, Oromo, Galla, Adali, Nubia, Dinka, iyo Nuer.

Umadda Soomaaliyeed ayaa marka la eego qaab u dhaqankooda waxaa lagu tilmaami karaa in ay tahay mucjiso ama umad la yaab leh. Waa umad aan xadaarad iyo ilbaxnimo soo jireen ah toona laheyn. Waxa ugu weyn ee ay Soomaalidu aaminsan yihiin ayaa ah QABIILKA.

Markii shaqo la bixinayo ama ay bulsha weynta Soomaaliyeed dhexdeeda wax muhiim ah qeybsaneyso, qofka Soomaaliga ah waxa kaliya ee lagu qiimeeyo waa qabiilkiisa ee laguma qiimeeyo muslim-nimadiisa, aqoontiisa, kartidiisa iyo dadnimadiisa toona.

Dabeecadaha kale ee gaarka ah ee ay Soomaalidu leeyihiin, bulshooyinka Bariga Afrikana kaga gedisan yihiin waxaa ka mid ah:

 1.  Soomaalida intooda badan caqiidadooda ugu weyn ee ay aaminsan yihiin ee ay wax waliba ka hor mariyaan waa  xiriirka qofka iyo qabiilkiisa ka dhaxeeya (tribal affiliation.)

 2. Waa dad aad u hadal badan (very talkative) oo laga yaabo xataa hadalkaas intiisa badan in uusan wadan wax nuxur ah ee aan ka aheyn danbi iyo xan.

 3. Waa dad kul-kulul (tempered people) oo haddii ay qof kale laba eray is dhaafsadaan laga yaabo in uu si fudud halkaas dagaal lama filaan ah uga dhaco.

 4. Waa dad aanay jirin caqiido ama mabda' lagu yaqaan oo ay ku dhintaan oo aan ka aheyn weyneynta ama qadarinta gaarka ah ee ay u hayaan qabiilka.

 5. Inta badan dadka Soomaaliyeed, ama miyi ha joogaan ama magaalo e', waa dad jecel in ay ka war hayaan waxa ka socda guud ahaan caalamka, gaar ahaan dhinaca wararka xambaarsan dhiilada.

Dhanka kale, Soomaalidu waa dad la oran karo waxay si weyn u jecel yihiin in ay waxa aduunka ka socda wax ka ogaadaan ama wax ka kororsadaan (very informative people.)

 6. Waa dad aan laheyn wadaniyad (Nationalism), isla markaana ay yar tahay inta sidii la rabay ugu camal fasha diinta ay haystaan ee Islaam-ka.

 7. Waa dad jecel in ay had iyo jeeraale xushmeeyaan ajnabiga iyagana is gumaadaan ayada oo aanay jirin wax karaamo ah ama xushmo ah oo ay dhexdooda isu hayaan.

 8. Qofka Soomaaliga ah waxuu had iyo jeeraale jecel yahay in uu intii karaankiis ah ku hadlo ama wax ku qoro luuqad ajnabi, isaga oo yasaya tiisa Soomaaliga, aadna marar badan arkeyso in ayba intooda badan macno ugu fadhiyin xafidaada iyo ku dhaqanka diintooda, dhaqankooda iyo luuqadooda. Waxaa kale oo la oran karaa Soomaalidu inta badan waxay inta badan jecel yihiin in ay cadowgooda garab iyo gaashaan u noqdaan.

 9. Umadda Soomaaliyeed inteeda badan halyeyadooda iyo kuwii naftooda usoo huray difaacidda dadka, diinta, sharafta iyo ciidda Soomaaliyeed waxay u bixiyeen magacyo xun-xun, ayaga oo isla markaana ku sheegaya dadkaas magaca iyo maamuuska ku leh taariikhda Soomaaliya in ay ahaayeen (argagixiso, tuugo, dambiileyaal iwm.)

10. In badan oo Soomaalida ka mid ah ma kala oga sumcad xumada ay leedahay cadawgaada oo la'isu dhiibo iyo saameynta ay arrintaas foosha xun ku yeelan doonto jiilka danbe sanooyinka iyo qarniyaalka soo socda.

11. Intii uu qof Soomaali ah qof kale oo Soomaali ah la heshiin lahaa, ama qabiil Soomaaliyeed uu qabiil kale la heshiin lahaa, waxaa uga fiican in uu la dagaalamo oo uusan waligiis la heshiin. Sababtuna wax kale ma ahan ee waa ayada oo ay Soomaalidu u aragto wadahadalka iyo heshiiska arrin hoose oo raqiis ah oo laga yaabo in qofkaas ama qabiilkaas heshiiska qaatay ay aflagaado aan la qaadan karin ku noqoto, ama waxaaba la oran karaa umadda Soomaaliyeed dhexdeeda ma jiro qof ama qabiil xor ah oo uu go'aan kasoo fuli karo ayaga oo madax banaan.

12. Xiligii ay inta badan umadda Soomaaliyeed ku nooleyd baadiyaha, aduunkana uusan horumarin, bulshooyinka caalamkana aanay noqon sidii ayaga oo ku nool hal tuulo oo kale, dadka Soomaaliyeed ayaga oo taya xun ayaa waxaa waligood qaraaci jiray gacan bir ahna ku hayay si aanay u kala tagin oo ay cadowgooda u raacin halyeyadii ay ka midka ahaayeen: Axmed Bin Ibrahin (Axmed Gurey), Sayid Maxamed Cabdulle Xasan iyo Maxamed Siyaad Barre.

Waxaa xusid mudan in halyeyadii mudada dheer Soomaalida gacanta birta ah kusoo hayay ay maanta ciida ka hooseeyaan, Soomaalidii horay loo yiri "car yaan laynin oo xukuma" ay qaab daradii iyo gaala jaceylkii kusii darsatay ilbaxnimo-xumo iyo iyaga oo gaalada af garanaya oo aan turjubaanba u baahneyn. 

Marka su'aasha hadda meesha ku jirtaayi waxay tahay, Soomaalidii way il baxaday oo ma ahan tii shalay xooga lagu hayn jiray, waxayna caqli iyo indho ka dhigteen in ay u kala dhuuntaan cadowga umadda Soomaaliyeed, sidee baa la'isugu keeni karaa ama yaa dib danbe u xukumi doona?

Qofkii raba in uu wax ka ogaado Soomaalida tayo iyo tayo xumo waxay leedahay, ha akhristo gabayadii Sayidka ama buugagta ay ka midka yihiin: Somali Nationalism (Author: Saidia Tofwal) iyo buugga la yiraahdo The pursuit of mad mullah (Author: Captain McWil).

Caadiyan, qofka Soomaaliga ah markuu wax sheegayo ama wax hasoo barto ama jaahil ha ahaadee, waxaa jira dhowr arrimood oo ay ka siman yihiin, kuwaasoo ah: In ay ka maqan tahay waxa la yiraahdo DHEX-DHEXAADNIMO (Neutralism), DAACAD-NIMO (Sincerity) IYO MACQUUL-NIMO (Rationalism.)
 
Goormay Soomaalidu heshiin doontaa?
Marka laga eego dhinaca rajada kaliya ee hadda jirta (Optimistic Prospective Side.)

Rajada kaliya ee ay in badan Soomaalida maanta qabaan waxay tahay in ay labada garab ee hubeysan ee Soomaalida ah (kuwa dowladda KMG ah iyo kooxaha kasoo horjeeda) ay miiska wada hadalka shuruud la'aan kusoo fadhiistaan ayaga oo u turaya, bad-baadinayana dad iyo duunyo dhulkii Soomaaliyeed waxii haray.

Goormay Soomaalidu heshiin doontaa?
(Marka laga eego dhinaca quusta iyo raja xumida hadda jirta/ Pessimistic Prospective Side.)

Ayada oo la oran karo xalka Soomaalida maanta waxa uu yahay Rabi un baa garan kara, ayaa haddana marka si fiican loo eego dabeecadaha la yaabka leh ee ay dadka Soomaaliyeed leeyihiin ee kore, waxaa la oran karaa xalka Soomaaliya waxuu noqon karaa mid ka mid ah qodobada soo socda:-

 1. Markii ay Carab heshiiso, ama ay Carab iyo Yuhuud heshiisaan, laga yaabo in ay Soomaliya heshiiso.
 2. Haddii ay gebi ahaanba hal mar gaalo Islaanto, qoraxdana ay galbeed kasoo baxdo, laga yaabo in ay Soomaalida qabiilka iska dhaafto ama ay heshiiso.
 3. Haddii ay wadamada reer Galbeedka, kuwa Carabta iyo kuwa dariska la ah Soomaaliya dantooda ka dhex waayaan Soomaaliya, sidaas awgeedna ay faraha kala baxaan arrimaha Soomaaliya, laga yaabo in ay Soomaaliya heshiiso.
 4.  Markii qof qaaimul wadan Soomaali ah oo wax qaribay cidda qabataayi ay ugu horeeyaan qabiilkiisa oo maxkamad lasoo taago, lagana jaaseeyo danbiyada uu galay, laga yaabo in ay Soomaaliya heshiiso.
 5.  Markii la helo helyey Soomaalida oo dhan isu keena, dabadeedna gacan bir ah ku qabto oo ka dhiga Soomaalida inta xun wax la laayo, wax la xiro iyo wax xoog sharciga lagu fahansiiyo, markaasna waa laga yaabaa in ay Soomaalida heshiiso.
 6.  Haddii ay Soomaalida intii muddo ah kusii jirto silaca ay hadda ku sugan tahay, waa suurta gal in uu aakhirka kuleylka taabto oo ay dhinacyada is hayaa ku heshiiyaan nabad aanay rabin oo dani kugu qasabtay ah.
 7. Haddii aduunka laga waayo xiriir wada shaqeyneed iyo is fahan ee dhex mara ADOON IYO NINKA ISKA LEH (MASTER & HIS SLAVE), sidaas awgeedna ay madax banaanaadaan kuwa aanay talada ka go'in ee Soomaalida ah ee awaamiirta laga soo siinayo wadamo kale, waa suurtagal in ay Soomaalida heshiiso.
 8.  Haddii ay suurtagal tahay in la helo hal qodob oo ka mid ah todobada qodob ee sare, waa suurtagal in xalka Soomaaliya la helo, balse haddii aanay suurtagal aheyn in la helo mid ka mid ah qodobada sare, waxaan filayaa in aanay suurtagal aheyn in mar dhow la helo xal waara oo Soomaaliya loo helo iyo Soomaalida oo dhexdeeda ka heshiiso toona.

Maxaa dhici kara haddii ay fashilmaan wadahadalada ay beesha caalamka rabto in ay ku dhex-dhexaadiso dowladda KMG ah iyo kooxaha kasoo horjeeda?

Fashilaad ku timaada wada hadalada ay beesha caalamka ka dhex wado dowladda KMG ah iyo kooxaha kasoo horjeeda waxay noqon doontaa guul dara iyo bur-bur hor leh oo umadda Soomaaliyeed usoo hoyata iyo guul kale oo  cadowga Soomaaliyeed uu ku naaloodo.

Soomaalida wax garadka ah sidey u arki doonaa cidii isku dayda in ay fashiliso wadahadaladaas?

Waxaa xaqiiqo ah in wixii hadda ka danbeeya ay si weyn isha ugu hayn doonaan Soomaalida inteeda wax garadka ah ee waliba wadaniyiinta ah cidii isku dayda in ay si dadban iyo si toos ah wax uga haleeyaan.  Haddaba, cid kasta oo ka tirsan labada garab ee dowladda KMG ah ama qof kasta oo saameyn ku leh arrimaha Soomaaliya ee isku daya in uu si dadban iyo si toos ah toona u fashiliyo wada hadalada lagu dhex-dhexaadinayo dowladda KMG ah iyo kooxaha kasoo hor jeeda, waxay u arki doonaan QAAIMUL WADAN (TRAITOR) umado kale u shaqeeya ee doonaya in aanay Soomaalida marnaba heshiinin.

Waxaan qoraalkeyga kusoo gebo-gabeynayaa, in ay maanta guud ahaan Soomaalida inteeda wax garadka ah la gudboon tahay in ay gacmaha is qabsadaan, iskuna dayaan sida si ugu fudud ee ay wadankooda uga saari lahaayeen ciidamada ajnabiga ah, isla markaana ay u heli lahaayeen dowlad loo dhan yahay ee umadda ugu adeegta sinaan iyo cadaalad.

Xasuusin: Dadka aan wax fahmin ee aan mabaadi' aas-aasi ah oo ay ku dhintaan laheyn ee aan qaoraalka sare ku xusay ayaa waxaan ula jeedaa inta badan dadka Soomaaliyeed ee ulama jeedo guud ahaan umadda Soomaaliyeed. Sidaas awgeed, yaanan qoraalkeyga aan ku bartilmaameedsanayo dadka inta badan ee xun loo qaadanin aflagaado aan ugu tala galay umadda Soomaaliyeed oo dhan oo aan hubo in ay ku jiraan kuwo fiican oo wadaniyiin ah, isla markaana ku ad-adag caqiidadooda.

 

Aden A. Ali (Colujog), President of EADO
(East African Development Organization)
adencolujoog@yahoo.com

Allgedo News Media Network
allgedo@allgedo.com