Yaa cadow ku ah Jiritaanka ummadda Soomaaliyeed, yaa Soomaaliya gaarsiiyey heerka ay maantey ka joogto marka loo eego Dunida kale, yaa dumiyey Qaranimadii Soomaaliyeed, yaa dulliga iyo tacaddiga badey ummadda Soomaaliyeed, ma Dowlado shisheeye ah baa ku soo duulley Waddanka oo qabsadey, mise Dad Soomaali sheeganaya ayaa dumiyey Qaranimadii, Gobanimadii, karaamadii iyo sharaftii ummadda soomaaliyeed laheyd. 

Qofku xornimo ayuu ku dhashaa kuna dhintaa isla markaana xaq buu u leeyahay inuu hadlo ama wax qoro siduu doonaba ha u soo bandhigee arragtidiisa waxa uu doonayo inuu ka hadlo, haddaba Su aasha is weydiinta leh waxaay tahay " yaa cadow ku ah ummadda Soomaaliyeed" ma Soomaali baa mise waa Ajenemi, markaan runta isu sheegno waayo weliba ma laga hadlin xaqiiqada dhabta ah ee ku wajahan " yaa cadow ku ah jiritaanka Soomaaliya". 

Soomaaliya waxaa cadow ku noqdey kuwa sheeganaya iney Soomaali yihiin laakiin ay ka maqan tahay damiir Soomaalinimo garashaduna ka dheer tahay, si kastaba ha noqotee Shirkii dib u heshiisiinta ee ka socdey labada sano iyo badhka Waddanka Kenya ee lagu soo dhisey Dowladda ku meel gaarka ah, lana soo dhisey muddo hadda laga joogo 8bilood iney weli tahay dibed joog, sababtuna ay tahay iska hor imaad ka dhex jira kuwii laga sugayey iney dulliga hareeyey ummadda Soomaaliyeed ka qaadaan," waxay noqotey meeshii roobka laga sugayey ayaa ciiryaamo ka timid". 

Shirarkii badnaa ee loo qabtey dib u heshiisiintii Soomaalida laga soo bilaabo waqtigii uu bilodey Dagaalka sokeey ama ehliga ah isla markaasna uu ugu dambeeyey kii socdey muddada labada sano iyo badhka ah, waxaa ka qeyb galey Nimankii hubeysannaa ee dulliga iyo tacaddiga badey ummadda Soomaaliyeed. 

Shirkii Dowlad baa lagu soo dhisey waxaana loo bixiyey Dowladda Federalka ah ee Soomaaliya, hayaddo dowli ah baa lagu dhisey intii ka qeyb gashey way isku raacsanaayeen intooda badan, gaar ahaan diiraddu waxaay saaran tahay Nimanka dagaal oogayaasha ah ee dumiyey Qaranimadiim, Gobonimadii, sharaftii iyo karaamadii ummadda Soomaaliyeed laheyd, isla markaana ay jirtey in qab qablayaasha dagaalka ay qaar kood isu soo taageen sharaxaddii Madaxweynenimada oo ay dhaarteen iney la shaqeynayaan cid kastoo ku guuleysata Madaxweynenimada, kitaabka ilahayna ku dhaarteen iney daacad ula shaqeynayaan cid kastoo ku guuleysata jagadaa. 

Marka Baarlamaankii waa la dhisey, Baarlamaankii wuxuu soo doortey Madaxweynihii, Madaxweynihii wuxuu soo sharaxey Prime ministerkii isla markaasna Baarlamaankii wuxuu siiyey codka kalsoonida, Primeministerkii wuxuu soo dhisey Golihii Wasiirada waa la ansexiyey taasna. 

Guddoomiyaha Baarlamaanku shaqo gooni u ah buu leeyahay, Primeministerkuna sidoo kale , Madaxweynuhuna sidoo kale, ma jiraan wax isku qasan waayo shaqada awood qeybsigu waa wax  cad oo la yaqaanno, maxaa keeney is qab qabsiga madaxda sare, ma ayaagan shaqadooda aqoon mise waa jahawareer lagu tala galey in lagu fashilo, Dowladdii loo fadhiyey waqtiga dheer, lana geliyey maal badan, ujeedaduna aheyd sidii loo soo nooleyb lahaa Qaranimadii Soomaaliyed ee bur burtey, taa soo sal u noqon karta in dulliga hareeyey laga qaado ummadda Soomaaliyeed. 

Soomaalidu waxay tiraahdaa " Nabaraad sugeysey naxdin mooyee naaqus ma leh", tan na hortaalse waa ka duwan tahay taas waayo waa nasiib darro weyn in shaqsiyaad iska caadeystaan iyagoo dana gaar ah leh iney ka horyimaadaan tillaabo kasta oo la isku dayo in lagu soo celiyo Qaranimadii Soomaaliyeed ee ay godka dheer ku tuureen, markastana waxay la yimaadaan xujooyin hor leh " Googaaleysi iyo cadale" kuwa caruurtu dheelaan iyadoo ujeedadoodu tahay inaan la helin Dowlad soo celisa kala dambeyntii, si aan loo soo nooleyn Qaranimadii iyo Gobonimadii ummadda Soomaaliyed laheyd waayo kuwaa waxay u arkaan Isbaarada ay u dhigteen shacabka iyo dulliga ay ku hayaan in haddii ay Dowlad ka dhalato Soomaaliya iney halkaas ku weynayaan Afduubkii shacabka lagu heystey. 

Shirka dhexdhexaadinta marka laga reebo hayadaha caalamiga ah , Dowladihii ku lug lahaa wey badnaayeen waxaana ka mid ahaa kuwa aan dariska nahay sida : Kenya, Itoobiya iyo Djibouti, intii shirku socdey oo ah waqti dheer , Nimanka hadda ku andacoonaya ma dooneyno safka hore ma dooneyno, maxay markii ay faraha kula jireen Dowladahaasi dib u heshiisiintii Soomaalida u oran waayeen ma dooneyno Dowladaha dariska nala ah iney na dhexdhexaadiyaan waayo ma u aragno iney ka yihiin daacad dib u heshiisiinta Soomaalida oo dhinac baan ku tirineynaa iney u jenjeeraan.

Xujo Googaa cadale waxay soo baxdey markii la doonayey iney shaqo biloowdo Dowladdii loo soo dhisey shacabka Soomaaliyeed si ay dulliga saaran uga qaado, waayo laba arrimoodba waxay aheen muhiim welina yihiin kuwa aan cidna muran ka keeni karin waayo xaqiiqada cidna ma inki karto,Nin Aqoon yahan ah baa wuxuu yiri , haddii uunan Cilmigu aheyn wax qurxoon aniga dan ma iga heyso, hadaba sidee ayuu Cilmigu u yahay wax qurux lagu tilmaamo waayo waxaan qurux ku tilmaami karnaa wixii aan ku arki karno indhaheena, ama aan taaban karno sida: Gabadhaas waa qurxoon tahay, Gurigaas sida uu u dhisan yahay waa qurxoon yahay, Ubaxaas waa qurux badan yahay iyo wixii la mid ah, laakiin miyaan indhaheenna ku arki karnaa Climiga mise taaban karnaa waa maya laakiin si kale ayaan u arki karnaa" Ninkii Aqoon yahanka ahaa wuxuu soo qaatey tusaale wuxuuna yiri, ka soo qaad waxaan dooneynaa inaan xal u helno hal arrin ah , arrintaa iyada ahna waxaa lagu xallin karaa ilaa shan qaab oo kala duwan laakiin mid kastaba waxay u tahay xal arrintaa iyada ah, isla markaasna mid ka mid ah shanta qaab ee wax lagu xallin karo ayaa ah midda ugu haboon uguna sax san marka loo eego afarta kale taas baa waxaay noqotey midda ugu qurux badan , micnaha oo ah tan ugu haboon in arrinta lagu xalliyo". 

Marka in la xalliyo laba arrimoodba wey aheyd welina tahay waa meesha ay Dowladda dibed joogga ah ay cagaha dhiganeyso Gudaha Soomaaliya si ay biloowdo waajibaadka saaran lagana sugayo waxa ka sugayana ay yihiin shacabka Soomaaliyeed ee dhibaateysan iyo Caalamka oo u hurey waqti dheer iyo maal gelinba soo dhisiddii Dowladda ku meel gaarka ah, tan kale waxaa waaye hubka la doonayo in laga aruuriyo maleeshiyooyinka yaa loo dhiibayaa ma Soomaali baa isu dhiibeysa oo is aaminsan mise Dad Ajenemi ah ayaa loo dhiibayaa micnaha gacan aan Soomaali aheyn. 

Markii ay soo gaartey labadaas arrimood, waxaa soo baxay weji cusub oo ah ma dooneyno Dowladaha sarka hore, dan baa na gala leeyahay waxaa lagu yahay duulaan Qaranimadeenii iyo Gobanimadeenii waa nala qabsanayaa, Xamar waa caasumaddii Soomaaliya waa la badelayaa , marka la isku soo duudubo labada arrimood ee laga dhigey  wax  aan xal laga gaari karin waa sida ay Soomaalidu tiraahdo" Baroortu Orgiga ka weyn " ama Hashu haddii ay caanaha diideyso Maqaarka ayey meelo daldaloola ka eegtaa". 

Arrinta Itoobiya waa wax la yaqaan , laakiin ma ahan sida wax loo buunbuuninayo taas waa ma dooneyno iney Dowladdu shaqeyso , mana dhiibeyno hubka lagu kasbadey Isbaarooyinka, Xildhimaanimada, wasiirnimada, kuwaas waaye Codowga  ummadda Soomaaliyeed mana doonayaan in la helo kala dambeyn waa Dad caado ka dhigtey in dulliga ay ku hayaan shacabka Soomaaliyeed ayaga Faaiido ugu jirto, mana ahan kuwa dareensan micnaha iyo faaiidada Dowladnimo laadahay , Qaranimo waxa ay tahay, Gobanimo waxa ay tahay, hadda waxaa lala yimid weji cusub oo ah waxaa lagu yahay duullaan Qaranimadeenii iyo Gobanimadeenii, hubka ha la qaato, jahad ha la galo, diinteena ayaa lagu yahay duullaan, maleeshiyada ha la tababaro waa difaaca Qarannimadeena, laakiin Isbaarada ma qaadeyno waayo Isbaaradu waxay u taallaa Beesha Hoggaamiye Kooxeedka ee ma ahan mid ku xiran asaga, sidaas awgeed waxaa la siiyey laba beri in ay Beeshu ka soo jawaabto, meeshii laga sugayey in la qaado Isbaarooyinka markii shirkii loo fariistey waxa la soo saarey madnuucidda sigaarka hurumar dheh. 

Sheeko aan maqley baa waxay oraneysaa, Nin baa waxaa la yiri ma weel daloola ayaad biyo ku dhureysaa mise Qof aan waxba garaneyn baa wax laguugu daraa, Nin kii wuxuu ku jawaabey intii wax la iigu dari lahaa waxaan waxba garaneyn weel daloola ayaan biyo ku dhurayaa, waxaan maqlayaa  beryahan waxaa la isu diyaarinayaa difaaca Qaranimada iyo Gobanimada ummadda Soomaaliyeed, laakiin su aashu waxay tahay maantey miyaan ku doodi karnaa waxaa jira Qaranimo iyo Gobanimo Soomaaliyeed, jawaabtu waa maya marka loo eego Qaynuunka guud ee caalamiga ah ( Public International Law) jiritaanka Qaranimo midkuu doonoba ha ahaatee ( African , Asian , european, American) waxaa sal u ah Afar Astaamood haddii mid ka mid ah ay meesha ka baxdo ma jireyso Qaranimo , sidaa awgeed Soomaaliya maantey   Astaamihii Qaranimo lagu yaqaaney iyadoo laga shidaal qaadanayo Qaynuunka caalamiga ah ee guud, Qaranimadii Soomaaliya waxaa dumiyey Dad wax ma garato ah oo aan garaneyn micnaha Dowladnimo iyo Qaranimo waxa ay tahay. 

Beri aan joogey Waddanka Jarmalka ayaan waxaan tagey meel ah Cabinet Doctor, Ninka meesha hasta ayaa  wuxuu fahmey inaan ahay Somali wuxuu igu yiri waxaan tagey Soomaaliya 1980-yadii  Soomaaliya waxaay aheyd buu yiri waddan weyn oo jira laakiin maantey Soomaaliya wax jira ma ahan, Ninka madaxa u ah Ciidamada Mareykanka ee ka hawl laga Africa waxa ay ugu yeereen la dagaalanka Argagixisada markuu xusayey wadamada ay ka hawl galaan wuxuu tiriyey Magacyada wadamadaas sida : Kenya , Sudan , mase taqaan Soomaaliya sida uu u magacaabey  wuxuu yiri Somalia in Africa ma fahmi kartaa taas micnaheeda. 

Taas waxaan ula jeedaa kuwa ku andacoonaya waa lana qabsanayaa , waxaan difaaceynaa Qaranimadii iyo Gobanimadii, wey haboon tahay qofku inuu  fahmo waaqiciga ama xaqiiqda dhabta ah ee aan marnaba la dafiri karin, isku soo wada duuboo arrintu waxaay taagan tahay soo celintii Qaranimadii, karamadii , sharaftii ay laheyd ummadda Soomaaliyeed ee ma taagna waxaan difaaceynaa Qaranimo , Gobanimo , Diinta , Dalka iyo dadka, waxay su aashu tahay , Soomaalidu waxay tiraahdaa " Dhurwaa baa intuu Hashii naasaha ka gooyey , hadana ilmihii hasha Afka ka gooyey ayuu isu soo duwey si ilmuhu u nuugo Hasha markaas buu wuxuu yiri Dhurwaagii maxay ka nuugtaa , muxuuse ka nuugaa" war Qaranimadii adinkaa bur buriyey Isbaarana u dhigtey ummaddii Soomaaliyeed , Dowlad kastoo la soo dhisana ma dooneysaan iney shaqeyso , maxaa xal u ah shacab weynaha Soomaaliyeed , xalku wuxuu ku jiraa marka shacabku garto dhibaatada heysata iney tahay mid loo baahan yahay in xal loo helo, markii wacdiga bushadu ka daadagto  inaan qabiil xal lagu heli karin , Qaran iyo Qabilna ayan meel wada geli karin , dullinimaduna ay ka timid anigaa reer hebel ah oo xukunka qabsanaya , waayo reer hebel baa xukunka heysta ee aan ka tuurno, marka taas been bay aheyd , weyna arkeen kuwii aaminsanaa laab la kacaas, Nin baa wuxuu yiri" things bad begin make them selves by ill",marka bilowgii fikraddii xumeyd ee aheyd xukun ku qabso qabiil taas oo aan haba yaraatee laheyn wax qorsho ama platform lagu bedelo maamulkii jirey markaas oo lahaa hab Dowladeed dhismo iyo kala dambeyn , waxaa lagu bedeley Isbaarooyin , dhac , boob , bililiqeysi, kufsi , xasuuq aan loo kala soocin , caruur, haween, culimo iyo camool midna. 

Yaa waaye cadowga Soomaaliya, waa kuwa aan dooneyn marnaba in la helo kala dambeyn iyo soo celintii Qaranimadii ummadda Soomaaliyeed laheyd, si taas loo helana ma ahan sahal waayo waxaa jira Dad far ku tiris ah oo aan dooneyn in la soo celiyo karaamadii iyo sharaftii ummaddu laheyd, wax kastana waxaay ka xigaan dhimasho, xataa haddii maantey la yiraahdo addinkaa ah ama adigaa ah , waxaay u arkayaan loogu soo hoos gabanayo oo ujeeddo laga leeyahay, hadana waa ka badan yihiin hal iyo laba haddii la yiraahdo iska soo doorta Madaxweynihii wadanka ma laga rajo qabo iney isu quraan ama ku heshiiyaan waayo Madaxweyne hal qof baa noqon kara , hadda ka hor baa waxaa jirey shirkii Cairo 1997 in shirkaas  Soomaalida loogu sameeyey Gole Madaxweynayaal ah si loo qanciyo maadaama ayan jirin wax macquul ah oo ay isku heystaan una baabiyeen Qaranimadoodii, marka si midba mar u noqdo Madaxweyne kuligood dagaal oogayaashii waqtigaas jirey , hadana waa lagu kala tegey  shirkaas asaga ah. 

Marka laga hadlaayo Qaynuunka caalamiga ah ee  guud , in haddii ay colaad ka dhex jirto Dowladaha deriska ah  oo mid ka mid ah loo sameynayo Ciidamo nabad ilaalin ah , in laga reebo ka qeyb galka arrintaa iyada ah,

Midda kale yaa gaar siiyey heerkaas Soomaaliya , yaa dumiyey Qaranimadii, ma waxaan ku eedeynaa Ajenemi mise Soomaali , yaa hadda diidan iney Dowladdii la soo dhisey shaqeyso, maalin walba weji cusub oo hor leh xulufo iyo is baheysi cusub, magacyo cusub, dhinac ku biir , dhinacna ka go  aan dhammaaad laheyn, si loo mijoxaabiyo isku dey kastoo la sameeyo. 

Haddaba cadowga ummadda soomaaliyeed waa Soomaali, waana Dad yar oo far ku tiris ah oo maalinba weji cusub la imaanaya si aan xal loo helin, shacabkuna ugu jiro dhibtaas , maal mahan waxaan maqleynaa in Haweenkii ku hawlanaa taakuleynta maleeshiyooyinkii la arruurshey ujeeddo kastaba  ha ka dambeysee iney Haweeinku soo jeediyeen una soo jeediyeen Nimanka Hoggaamiyayaasha u ah maleesiyooyinka hubeysan ma aanan idinku taageereyn in Isbaarooyinkiina sii yaallin ee waa in la qaadaa Isbaarooyinka , taasna waxay keentey xujo cusub oo ah cidda ay ka go; do qaadista Isbaarooyinka ma ahan Hoggaamiye kooxeedyada ee waa Beelaha ay ka soo jeedaan taasna waa xujadii ay hadda keeen , si kastaba  shacabka haddii ay u soo jeestaan waxa u dan ah cidna ma Afduubi karto waana taariikh jirta oo la yaqaanno iney shacabka ka go an tahay  una istaagaan waana tusaale fiican oo looga dayan karo hadalkii ka soo yeeray Haweenkii taakuleynayey maleeshiyooyinka la xareeyey iney raali ku ah in ay taakuleeyaan , hadana Isbaaro loo dhigto , waana wax ka fog caqliga Aadamiga qaas ahaan xilliga ama waqti aan joogno.




Dadweynaha ku dhaqan Muqdisho ma waxay sugayeen madnuucidda Sigaarka?
 

Dr Dahir Nur Jama (Dr Truman / PJL)
E-mail: jama12@hotmail.co.uk