Sinaanta Ragga & Dumarka

March 31, 2005

 

 

khada Ahmed kaxdage.

kaligii_xisbi.

culumada aan ka soo xigtey:

1:ibnu qayim.

2:Cabdulaahi jabareyn.

3:Maxamed qudub

4:saalax binu cabdulaahi binu xamiid.

 

 

maxey tahey Sinaanta raga &dumarku?  & waliba waa intee %

Xaquuqda dumarka ee islaamka gudahiisa.?

 

• F.G:-Waxaan jeclahey inaan xuso oo aan u duceyo tobankii nin ee ku shahiidey masaladan sinaanta raga & dumarka sanadkii 1975.

 

 

 

 

Sinaanta aadamigu waa mid ku xiran,hadba sida ey isugu dhigmaam, asalka sinaantuna waa  xaquuqda ,waajibaadka & ciqaabaha. marka la helo qadarka ugu yar ayun bey sinaantu kaamil noqotaa.

 

Ayadoo la raacayo qaacidadaas ayaysan jiri karin sinaba in aadamigu sinaan buuxda ka dhexdhacdo.sababtoo ah asalka abuurka, akhlaaqda, aqoonta,kartida, & waliba hibada ayaa ayaa kala gadisan.

 

Hase yeeshee raadka midkasta leeyahey waa mid asaga ku kooban oo aan xaquuqdiisa kale wax u dhimeyn.Sifooyinkaas aan soo xusney ayaa ah qaar hibo sida abuurka, caqliga & kartida,qaarna waa kasbasho sida aqoonta,dedaalka.

 

Raga & haweenka waa isku mid asal ahaan ,masiirka aakhiro & dhamaan xurmada, dhiiga,sharafta,maalka,karaameynta. Amarada & sharcigu waa qaar guud ey wadaagaan, & kuwa lagu khasisey ragga, abaalmarinta aakhirana waa mid labada jinsi ka siman yihiin.

 

Raga & dumarku waxey ka simayihiin xaqiijinta danahooda sida lahaanshaha hantida,rahmida,kireynta,waqafka, soo iibsiga & iska iibintaba.

 

Ayadoo taajirto ayaa allaah wuxuu ku kala fadiley raga dumarka masuuliyada, hogaanka,dhaxalka, shahaadada ,magta & waliba jihaadka,loolama jeedo in dumarku yahey makhluuq najaas, oo taagan dabaqad hoose oo aan laheyn inaba xurmo, caqli & sharaf,maya arinku sidaas loo qaloociyey waa ka duwan yahey.

 

Ugu horeyn go’aan rabaani oo uu gooyey allaha ku xeel dheer kuna ah khabiir abuurka labadan jinsi, oo xidid xidid ugu ah caalim abuurkooda, waana mid kalimada alle ey taam ku tahey cilmi,cadli,& run.

 

Taa darteed ninku hooyada sida uu rabo kama yeeli kara,ee wuxuu leeyahey xaduud,hadii hooyadu ka weydo ninka dhaqasho_hagaagsan, masruuf, marashi,la jiif, amase dhab ahaanba isku qaban waayaan waxey la xariireysaa qaaliga marka xaakinku u cadaato iney gar ku taagan taheyna guurkii ayuu burinayaa xitaa hadii uusan raali ka aheyn. “miyaad aragtaa wax  haweenka ka dhigey dabaqad hoose”.

 

Dhaxalka: raga ayagoo jinsi kaliya ah ayaa dakhligoodu kala duwan yahey,waayo waxaa kala duwan xirfadooda & aqoontooda,sidaa darted ayaa raga & dumarka ayagoo ey kala duwan yihiin xaga axkaamta,sababtoo ah korarka & siyaadada dhaxalku waxey salka ku heysaa masuuliyada balaaran ee raga dusha loo saarey.

 

Raga  kaligii ayaa laga rabaa meherka,aqalka, aqal_galka,masruuf joogta ah,diyada,magta,gabadhuse intaas oo idil ninkeedey ku leedahey, miyaaney halkaa kaaga muuqan culeyska qirada weyn ee ninka tunka ku sido.

 

Islaamku wuxuu ogalaadey balse waajib ka dhigey iney wax bartaan waa qaanuunkii ugu horeeyey ee dhigaaladaas meel mariyey,sarena u qaadey sharafteedii & ruuxdeedii, lana gaareyna iney waxey rabto diido ama yeesho.

 

Taasooy jirto ayaa islaamku ku kala fadiley xaquuqda raga & dumarka taasina waa mid cuksan saldhigyada biology, physiology, psychology.

 

Ugu horeyntii waxaa kala duwan dhismahaooda jirka ee uu jaangooyey allaha cilmiga badan ee sareeya,kaladuwanaantaas ayaa dhalisey in dabcigooda & doonistooda asaasiga ahi ey sii kala duwanaato.

 

qolyaha ku xiiqey sinaanshaha labada jinsi ee reer galbeedku waa mid durbaan maran  tumaya, shir & iidheh walboo la qabtey waa mid aan badeli karin dhismaha fidriga  “abuurka” ah oo alle ku khalqey dumarka.

 

Waxaa hooyada la gaar noqotey,uurka dhaliinka,nuujinta, caadifada, qalbi_ nugeyl, hooyadu waa mid leh dareen sare suuban, howlkarnimo, sabir & dedaal isdabajoog ah oo aan kala go’laheyn, taasoo ku gaartey dareenkeeda nafsaaniga & kan fikirka oo u diyaarsan howshaas.

 

Ajiibka degdega ah,laabashadeeda xoogan oo ey waliba wehliso dabci caadifi ah ayaa saldhig u ah ku haboonaanteeda hooyanimo,waayo danaha dhalaanku uma baahna xoog buuro lagu jabsho & ad_adeyg toona balse wuxuu u baahan yahey caadifad qaada ayadoon ka jeejeesan dibna uga dhicin.

Ninka waxaa loo xilsaarey inuu nolasha kula halgamo dibada,ka hortago nacabka dad & dugaagba, hagista nidaamka dowliga ah & qawaaniintiisa, intaasoo oo idil waa sidii uu salka ugu dhigi lahaa nolasha afadiisa & ubadkiisa.

 

Howshiisu uma baahna caadifo ee waa mid u baahan fakar,xoog,dhabar adeyg dulqaad & diyaar gaarow sidii lagu gaari lahaa yoolka.

 

Islaamku waa mid la talaabo qaada fidradaas aan soo xusney,abiidna aan ka hor imaan waaqaca,balse waxaan maqalnaan in reer galbeedku leeyihiin islaamku dabaqada labaad “second class” ayuu ka dhigey haweenka, & waliba waa xidh_xidhey oo ku xirey guri,dulsaareyna dhar culus.taasi waa khasab walaal inaan dul_istaagno marka hore taariikhdii haweenka reer yurub, bal aan si kooban kuugu soo gudbiyo.

 

Waxey haweenka reer yurub ahaayeen qaar la madow qarniyadii madoobaa,lana iska hilmaamey oo aan xisaabta ku jirin,waxaa la isku hayey ruux ma leedahey mise maya?hadiise ey leedahey ma ruux dadbaa mise mid xayawaan,hadiise ruuxdu dad tahey waa mid heerkee ah? mid adoon mise mid ka yara sareysa?

 

Waxaa kaliya oo looheystey dareen jinsi & qalab lagu raaxeysto, mid un wax dhasha oo sharaf kale & ixtiram laheyn,sida xoolahana waa loo kala dhici jirey.

 

Laakiin dhigaaladeeda dhaqaale xiliyadaas waxey aheyd mid ka soo saarta farsamo_ gacmeedka oo ey gurigeeda ku sameyn jirtey,haba iskaga jirto dulinimadeedee.

 

Arintu sidaasey iska aheyd ilaa uu yimid kacaankii warshadaha qarniyadii dhexe,una geystey hoog & ba’ aan taariikhda horey usoo marin,waxaan dabciga ninku cad ahaa mid qalafsan kana maran naxariista.bal qiyaas gaangiska  maanta oo jooga qarniyadaas?.

 

Kacaankii warshadaha wuxuu cinqilab ku dhuftey dhaqanadii mid miyi & mid magaalo,wuxuuna dumiyey dhismihii qeyska,waxaa laga wada soo yaacey miyigii lana yimid magaalooyin aan cid laga garaneyn,qof wliba iskiis ayuu u shaqo galey, lana shaqeynayey saacado dhaadheer, waana halkaas halka ey ku kala furfurantey isku xirnaantii qeyska,xoogaaga qof waliba soo galo waa mid uu ku ilaashan jirey lafahiisa,sidaasaa guur doonkii ku yaraadey,kuna furmeen albaabadii tumashadu,

 

Haweenku waxey bixiyeen wixii uga qaalisaanaa oo ey kari_karayeen oo ahaa dedaalkeeda,sharafteeda& nafsadeeda si ey noleeshada u maareyso, waxaa ninkii kala noqdey iney xaas u noqoto,dushana ka saarey iney shaqeysato xitaa hadii ey noqoto xaas & hooyo.

 

Waxaa loo dhiigmiirtey si foolxun ayadoo shaqeyneysey saacado dhadheer lana siinayey mushaarka ninka barki, si dadbana loo dareen siiyey iney ahaato mid ad_adag oo bir ah,markii ey soconeysana sidii mid qabta boorane oo kale u duusho, ku xanuunsata xishoodka,aan loo diyaarin afo & hooyanimo midna,ahana waqaf rageed.

 

Waxaa khasab aheyd ineysan akhlaaq wanaagsan ku sumtaneyn,sababtoo ah waa dhabaha kaliya ey ku gaari kartey xasilinta maciishadeeda, akhlaaqda wanaagsanuna waa dabar ka hortaagan gaarista howshaas.

 

Madax shaqooyinkuna qudhoodu  ma dooneyn oo kaliya shaqaale wax un soo saaree,ee waxaa un fursada la siin jirey midii akhlaaqdeeda hoos u dhigta oo ayaga isku dhiibta,taasina waxey aheyd mid aaney dhinacna uga bixi Karin.

 

Waxey bixisey nafteeda, sharafteeda,& naagnimadeeda,ayadoo waliba u dheer tahey dhidid & boohin aan cidi ka neefineyn,waxeyna waydey baahideedii dabiicaga aheyd ee xaas & ubad. sidaas ayey aheyd taariikhda haweenka reer galbeedku mid hore &tan la joogo,ilaa la soo gaarey kacdoonkoodii ey xaqooda maqan ku soo dhacsanayeen.

 

Waxaa soo korortey caadooyin aan hore loo aqoon oo ah hooyooyin kali nool “single mather” hayana ubad aan aabe laheyn,midkii 16_18 gaaraanaa suuqiisa hore usii gala.

 

Waxaa haweenkii galbeedka ku dhacey kala go’dahsoon,kala go’aas oo ah iney ka go’an tahey diintii/raximkeedii/& waliba oorinimadeedii. waxaa sharafkeedii ku soo koobmey in hadii xabad nac_ nac ah iidheh loo sameynayo ayadoo qaawan lagu soo sawiro,dabarkiina goosatey, markii ey duqowdana xeryaha waayeelka lagu tuuro.islaamku xeradaas jahliga ah waa hore ayuu ka guurey,

 

Waxa kaliya oo ey yaqiinsatey waxay aheyd in ninku doonayo wada_noolaansho, ayadoo ah dhibanaha ficilkaas ayey ayaduna la timid sharuudo aan ka sharyareyn kii ninka.

 

Waxey tiri waa in ninka aan wada noolaaneyno noqda nin sax ah,

Caqligu meeshiisa ha joogee waa inuu murqo kuus_kuusan yahey,waa inuu yahey nin casriga la socda,si hal haleel ahna u qabta shaqooyinka jikada.waa ineysan doodba ka taagneyn xornimadeeda dookha & fikirka, xirankaraana wixii aan doono, lana soo caweyn kartaa ikhyaarta kale xitaa asagoo soo yuurara, “change of appetite”.

 

Waa halkaas meesha haweenka soomaalidu markii ey yimaadeen dibada kala qabsadeen, haweenkeenu uma ukala soocneyn waxey qaadaneyso & waxey ka tageyso, kaliya waxaa u sawiran odagii qeylyey labada cirgaduud, oo casar & cishaba canannta maciin bidi jirey,ismana weydiin sababka.

 

laakiin odagey somaaliyeed laga soo bilaabo macalinkiisii dugsi quraanka ilaa saakey oo shaqaala yahey waa mid ahaa dhibane,yaradisii la garaacayey,markii uu wenaadey shaqana tagey magaciisii meel looga dhacey,hadii mushaar ku filan helo qumanaan laheyde waa mid ku wareegayay silsillada faqriga & cadli xumada, xaqiisiisana marti

uga noqdey qaaruumo kale.

 

xaajigaas xeyraanka ah oo iska kadeedan, sita dhar qoraxdii cadeysey oo aan xitaa laheyn awood uu ku gato aratir cusub,ayaa doonaya magacisii kaga lumey dibada inuu guriga ka muujiyo,arintaas waa arin cuskan cadli xumada ijtimaaciga ah ee jirtey. oo u baahan maqaal kale.

 

Markaasey haweenkii soomaaliyeed ragii bac madow dhabarka u saareen, kala dileen ilmahii & odeygii,yiraahdeen waa mid aan casriga la socon, fardo fuulkana  aan xariif ku ahey, kolkaasay haadii ka dharagtey,ragiina kun xanuun oo kala jaad ah ku dhacey.

xurmada dumarka

 

Hadii la raaco wadadii nabiga (csw),nabigu haweenka waa jeclaa,laman hayo rasuulka oo haweekiisa ku qeylyaye dilidba meesheeda ha joogtee,waana la tashan jirey, wuxuu ka dhigey in raga ninka ugu kheyrka badan yahey ninka ehalkiisa markii uu la joogo ugu kheyrka roon,mana aha ikhyaar ayuu yiri nabigu raga haweenka garaaca.

Wuxuu kaloo yiri nabigu.janada waxey ku jirtaa lugaha hooyooyinka , quraankana suurado dhan baa loogu magac darey,sida anisa, maryam, kumana jirton quraanka suurada raga, “suuratul rijaal” balse aragtey, suuratul nisaa.

 

 mar la weydiiyey kan ugu xaqnida badan macaamilka wuxuu yiri sadex goor oo xariir ah hooyada markii afraad ayaa aabaha la sheegey 75%. wuxuu yiri malagu jibriil alaha cadaabka allaha ku fogeeyo ninkii soo gaarey labada waalid amase mid dartoodna aan jano ku galin nabiguna aamiin ayuu yiri.

 

Miyaaney kuu hilaacin xurmadaas & sharaftaas qirada weyn oo aaney buuruhu xanbaari oo uu islaamka siiyey hooyada,waliba anigu sooma wada sajilin wixii alle & rasuul ka yiraahdeen, sababtoo ah maqaalkoo dheeranaya & asagoo madaxa la galaya xaquuqda waalidka.

 

xaquuqda  dumarka ee guurka.

 

waxey isku waafaqsan yihiin culimadu inay gabadhu leedahey go’aanka guurkeeda hadii soomaliya aad ku arki jirtey gabar geel laga qaatey, markii ninkii ey diideyna loo xirxirey,taasi waa dhaqan dugaageed aan diinka cuskaneyn.waxaana u daliil ah.

 

Gabar yar ayaa nabiga u timid waxeyna tiri:rasuulkii illaahow,aabahey waxuu ii guuriyey ina aderkey..ayadii ayuu nabigu talada u dhiibey(aqbal & diidis)waxay tiri: waan ogolaadey wixii aabahey sameeyey,laakiin waxaan doonayey inaan dumarka baro inaan odoyaashu talada guurkooda waxba aaney ku laheyn.   “ibnu maajah”

 

Wuxuu  yiri nabigeenu(csw).

 

·        Lama nikaaxin karo garoobka ilaa laga showro,lamina nikaaxin karo gabadha ilaa laga idin qaato.  “bukhaari.”

 

·        Hadii ninku doono inuu gabadhiisa nikaaxo ha ka idin qaato. Waryey:”abuu yaclaa”.

 

·        Gabar ayaa nabiga u timid, una sheegtey in aabaheed nin ku mehriyey ayadoo diidan,nabigina waa khiyaar galiyey. Abuu daa’uud”

 

·        Nin ayaa gabadhiisii mehriyey asagoon ka idin qaadan,markaasey nabiga u timid,nabiguna waa kala saarey.

 

·        Nin ayaa gabadhiisii mehryey asagoon idin ayadoo dhibsaneysa, kadib nabiga ayey u timid nikaaxii ayuu ku celiyey.

·        Gabadha garoobka ah ayadaa uga xaq leh nafteeda waligeeda. wariyey. “muslim

Hadii aad taas soo ogaatey korka dumarka intee ayaa ka xaaraan ah ragga?

Waxuu yiri nabigu (csw):-

·        ninkii rag ama dumar uga taga xaga danba waa kufri. “Bayhaqi”

·        waa lacdanyahey ninkii naagtiisa uga tagaa xaga danbe. “abuu daa’uud”

·        qafkii uga tagaa nin ama naag xaga danbe waa kufriyey. “Tarmadi”

·        ka xishooda (dadyahow) ilaahey, alle kama xishooda xaqee, ha uga tagina dumarka dabada. “daara qudni”.

·        Waa nolol duug yar. Macnihii waa qof ayadoo nool la aasey. “baqwii”

·        Ilaah ma eego nin uga tagey nin & naag dabada. “tarmadi”

Nabiga ayaa khudbadiisii ugu danbeysey ee uu khudbeeyey  ku jirtey:

·        Ninkii uga taga haweeney dabada,nin amase ilmo_yar waxaa la keenaa qiyaamaha asagoo urkiisu ka xun tahey baqtiga,umadii oo idilna dhibeyso urkaas, lana galiyaa naarta,camalkiisii oo idilna waa baabi’iyaa,,lagamana aqbalo isfurasho,waxaana la galiyaa sanduuq naar ah “musnad xaarith”.

·        War illaah kama xishooda xaqa ee ha uga tagina haweenka dabada. “xilyatul_owliyaa”

Maxaa ka dhasha ninku arintaas ku sameeyo xaaska:

·        Ninkii oo xaaskii ka aamin baxa,tuhma, kagana shakiya wax walba.

·        Labadii qof oo aan is fiirin Karin,asagoo aaminsan in baladaan horey u qasan jirtey.

·        Wajigabax, & nuurkii qalbiga oo dama.& waliba indhahiisii oo ey ku yaraato.

·        Kala carar,isdhibsi culus,aakhirkana ku hogaamiya isfur.

·        Wuxuu la tagaa ficilkaan wanaaga oo idil, kuna bedalaa caro& naceyb.

·        Waa asbaabaha ugu weyn lagu waayo nimcada,soona dadjiya carada alle.

·        Xishoodkii ayey la tagtaa,wixii xumaa samaan,wixii samaana xumaan,kuna dhiiran xumaha oo idil,waana darajo khatar ah,marka qofka heerkaas istaago.

 

N.B: Hadii aad dheeraadka mas a’ladaas dooneyso akhri kitaabka ibnu qayim ee saadul macaad juskiisa 4,boga 254_265.

 

culumada aan ka soo xigtey:

1:ibnu qayim.

2:Cabdulaahi jabareyn.

3:Maxamed qudub

4:saalax binu cabdulaahi binu xamiid.

 

Wixii saxa ah waa illaah xagiis, wixii aan khaldeyna waa nafteyda & sheydaan.

Kuma doonayo faan & magac, fadlan hala bakhiilin ducada.
 

 

Khada: Ahmed Kaxdage

Kaligii_xisbi
kaxdage99@hotmail.co.uk