Sidaan la socono waxaa dhowaan dhalatay dowlad soomaaliyeed oo ku meel gaar ah, kadib markii uu cadaadis ka yimid caalamka aduunka. Waarida ama jiritaanka dowladdan ayaa ku xiran masuuliyadda ay hogaamiyeyaasha maamulka haya isa saaraan iyo taageerada ay ka helaan shacbiga soomaaliyeed.  
 

Dowladi meel walba oo aduunka ahba ha ka jirtee marnaba ma dhisanto ama waarto hadii ayan taageero ka heysan shacbiga halkaa ku nool. Hadii la doonayo in lahelo shacbi taageeraya dowlad, kana qeyb qaata si firfircooni ah hab siyaasadeedka waddanka waan in la helaa shacbi aqoontiisa sareyso. Qofka muwaadinka soomaaliyeed ee maanta jiraa waa inuu bartaa inuu dantiisa ilaashado, inuu xil qaado si uu uga qeyb qaato doodaha iyo waddahadala. Hadii ay waxgarashada qofka ay hooseyso ama ay qaldantahay waa in markaa la helaa awood qaran oo qasbeysa qofka shaqsiga ah si shacabka dhexdiisa loo kala nabadgeliyo.

 

Aanu niraahno qaranku wuxuu ka kooban shakhsiyaad ismaamula kuna nool xuduud wadaagana dhaqan, diin, luqad iwm. Muhiimadda ugu horeysa ayaa waxay tahay in marka hore shaqsiyaadkan wadda nool isu arkaan shakhsiyaad siman kana dhaxeyso dareen wadajir ah wadaagana kheyraadka iyo hantida ka jirtaa halkaa ay ku nool yihiin. Haddaba hadii aynu niraahno aynu isku qeybino kooxo kooxo, koox walibana iyadu ha is qeexdo lama gaarayo markaa sidaan qabo wax xal ah. Natiijadu waxay noqonaysaa in la helo burbur iyo tafaraaruq kuyimaada qaranka dhexdiisa ugu danbeyntana dhaliya (fowdo) anarchy. Waxaanu isniri adigu waxaa tahay Midgaan, jareer , adigu lahjadeyda aya kaa wanaagsan, adinka anagaa idinka badan, anagaa idiin talin jirnay ama anaga idinka hanti badan iwm. Tani waxay ka mid tahay sababaha dhaliyey burburka ku yimid qarankii soomaaliyeed.
 

Siyaasadu waa inay noqotaa mid dhexdhexaadisa danaha kala duwan ee ay leeyihiin shakhsiyaadka ku nool qaranka dhexdiisa waana inay jirtaa kala soocnaan cad oo udhaxeysa hantida qaranku leeyahay iyo mida shaqsiyeed. Sharcigu waa inuu ilaaliyaa shaqsiga hantidiisa siiyana fursad uu ku gaaro dantiisa, halka siyaasadu ay katahay tartan lagu tartamayo awooda maamulka si markaa danaha shakhsiyaadka loo daboolo.
 

Maadaama shakhsigu dantiisa udadaalo gaaritaankeeda ayaa waajibaadka dowladu tahay in baahida shakhsiga ay daboosho. Hadii dowladu kasoo bixi weydo wax kaqabashada baahida shakhsiga waxaa imaanaysa in shakhsigu dantiiraac noqdo isla markaana uusan eegin danta shakhsiyaadka kale ee kunool qaranka. Waxaa imanaysa in uu yaraado fahanka shakhsiyaadka kale iyo baahidoodaba taasoo ugu danbeyntii dhalisa is af-fahanwaa iyo dagaalaba.
 

In lagu hortago burbur inuu ku yimaado qaranka waan in ay waajib noqotaa shakhsi walba inuu ilaaliyo hantida iyo danta bulshada isla markaana ka qeyb qaato maamulka bulshada, tan ayaan sidaan horey u sheegay ubaahan in shakhsiyaadku leeyihiin waxbarasho/waxgarasho sareysa.

 

Xalka dhismaha qaranka soomaaliyeed :

 

1- Kaladuwanaan, dulqaad iyo ka hortaga cunsuriyada
 

Waxaan ula jeedaa waa in haddaanu soomaali nahay aqbalno dhowrnana shakhsiyaadka kunool Soomaaliya oo dhan hadii ay tahay isirnimo, lahjad, taariikh iyo dhaqanba.  In dadku simanyahay Ilaahay iyo adanaha hortiisaba. Dugsiyada  waa laga baraa caruurta dulqaadka, xuquuqda iyo sharafta uu ilaahay siiyey dhamaan umadiisa muslimka ah iyo ka hortaga cunsirinimada. Muwaadiniinta oo dhan waa in ay helaan fursad ay u simanyihiin sharciga hortiisa, xuquuq isku mid ah iyo helitaan fursad dhinac dhaqaale, waxbarasho,siyaasadeed, bulsho iwm.
 

2- Waxbarida siyaasiyiinta iyo shacbiga
 

Waxaan ula jedaa hadii la doonayo in la helo siyaasiin iyo institushino dowladeed oo wax qabad wanaagsan leh waa in kor loo qaadaa heerka waxbarashada. Markay tahay musuqmaasuqnimada waxaanu leenahay qeexid ka duwan tan dhabta ah. Mararka qaarkood waxaa dooneynaa inaanu helno qof masuul ah oo anaga ehel ahaan inoo dhow, si aanu u helno fursado ayan shaqsiyaadka kale helin. Musuqmaasuqnimada ma aha oo kilya in laaluush la qaato ee waxaa soo raaca oo kale in si xun loo isticmaalo hantida shacbiga, in si qaldan oo isticmaalo awooda maamul ee lahayo iwm. Marka dhamaan waa in la fahmo markii lala dagaalamo musuqmaasuqnimada waxaa dhalanaysa maamul waxqabad leh, kor u qaadaysa maalgelinta wadanka islamarkaana kor uqaadaysa nolosha bulshada.
 

3- Xoojinta lahaanshaha hantida iyo yareynta faragelinta dhaqaalaha
 

Waxaan ula jeedaa hadii la xoojiyo lahaanshaha hantida waxay suura gelinaysaa in soomaalidu ay awood uhelaan wax ka qabashada xaaladooda. Markii shakhsiyaadku ay xilqaadaan ganacsigooda waxaa yaraata ubaahnaanshahooda hantida qaranka dhalinaysana in isbedel iyo horumar dhaqaale lahelo.  

Hadii siyaadu ay badato faragelinteeda dhaqaale waxaa yaraanaya maalgelinta shisheeye waxaana yimaada musuqmaasuq iyo ukala eexashada shakhsiyaadka tartanka ganacsi ka wada waddanka. Waxaa kaloo iyadana meesha ku jirta in hantidii lakala boobay sababtana  uu uyahay dagalkii sokeeye oo Soomaaliya in laysku wareejiyo. Marka shakhsiga latuso in dowladu damaan qaadeyso lahaanshaha hantidiisa, amaankiisa iyo xuquuqdiisa bani´aadanimo waxaa imanaysa inuu masuuliyad noloshiisa ah qaado hadii kale wuxuu xilkiisa faraha ugelinaya siyaasiyiinta maamulka haya tanoo ah midaan wanaagsaneyn. 

 

4- Bedelida fikradaha
 

Waxaan ula jeedaa in aanu bedelo sida qaldan ee aan mararka qaarkood u fekarno. Fikrada qabiil ayaa waxay tahay nagu weyn. Waxaa jira rabitaan balaaran maanta oo ah in lala dago dad sidaanu aaminsanahay aanan ubaahneyn inaan ka cabsano (dad nagu qabiil ah), weliba kadib markii ay maskaxdeenii weli ku jiro dagaalkii sokeeye ee Soomaliya iyo welibana ay jirto cabsi aan ka qabno kuwa maamulka haya.

Hadii aan rabno inaanu ku guulaysano ka dhalinta nabada ee Soomaaliya waa inaan qaadno talaabooyin ad adag bedelnana ku fekarka qabyaaladeed. Waa lama huraan in cunaqabateyn siyaasadeed lagu soo rogaa maamulayaasha ku xadgudbay sharafta iyo xuquuqda shacbiga soomaaliyeed iyo weliba in ilaalo adag lagu hayo saxafadaha kala duwan(Media). Saxaafadaheena oo aan qabo inayan ka faaiideysan fursadahii qaaliga ah ee ay heshay ka dib burburkii dowladii Siyaad Barre.

Hadii aan dooneyno inaanu helno mucaawimo dib udhisida qarankii soomaaliyeed, mid xuquuq bani´aadanimo waan in aan aqbalnaa faragelin dibadeed. Madaama ay sax tahay in qaran walba uu xaq uleeyahay inuu iskii isku xukumo, waxaa hadana jirta marar qaarkood oo loo baahanyahay in lakala dhexgalo kooxaha isku haya wadamadamada gudoohooda (dagaalada sokeeye). Akhristow waxaa ogaataa in dagaalada maanta dunida ka socda intooda badan ay yihiin dagaalo sokeeye oo wadamada gudahooda ka dhex socda tanoo ina tusaysa in loo baahan yahay fekar kale.

 

Hayaan Cabdisalaam Ismaaciil, Stockholm
Maamule hay´adda shaqada ee Sweden 
hayan74@hotmail.com